جغرافیای سبزوار

خوشاب

بخش خوشاب با وسعتي 187/1786كيلومتر مربع ،جمعيتي معادل 36128نفر ،با تعداد 180آبادي (اعم از مسكوني و غيرمسكوني )طبق سرشماري 1385يكي از بخشهاي هفتگانه شهرستان سبزوار با فاصله 42كيلومتر با موقعيت جغرافيايي از شمال به شهرستان اسفراين از جنوب به سبزوار و بخش مركزي و ازطرف شرق به بخش سرولايت و تحت جلگه و ازغرب به بخش جوين محدود ميشود . بخش خوشاب با تقديم 264شهيد دردوران دفاع مقدس برگ زريني در تاريخ حماسي خود به ثبت رساند .
اين بخش در سال 1368پس از طي مراحل اداري مستقل شد كه هم اكنون داراي 4دهستان ميباشد علاوه بر امكاناتي كه درسطح بخش جهت خدمت رساني به مردم فهيم بخش وجود دارد امكاناتي نيز چون دادگاه عمومي ،بخشداري ،شهرداري ،آموزش و پرورش ،كتابخانه ،كلانتري ،پايگاه بسيج ،حوزه مقاومت بسيج ،مركز خدمات درماني ،اورژانس 115جاده اي ،كميته امداد امام خميني ،بانك ،آتش نشاني ،شرکت تعاوني ،تعاوني اعتبار كاركنان دولت شرکت آب و فاضلاب پست برق 162كيلو واتي راه آهن سراسري پمپ بنزين كشتارگاه دفاتر كشاورزي پست دامپزشكي مركز ترويج و جهاد كشاورزي دفتر امام جمعه شهر شوراي شهر بهزيستي سالن ورزشي و چندين واحد تجاري و خدماتي و توليدي نيز جهت خدمت رساني به عموم اهالي بخش درنظر گرفته شده است .
پيشينه تاريخي خوشاب

توجه شرق شناسان به غرب ايران و عدم مطالعات باستان شناسي در شرق ايران همواره خلااسناد و مدارك تاريخي و فرهنگي را در اين بخش تحت تاثير قرارداده از آن جمله خوشاب لذا ناچاريم دوران تاريخي خوشاب را درلابلاي تاريخ خراسان بزرگ و شمال شرقي ايران مطالعه كنيم :دياكونوف دركتاب تاریخ ماد آورده :روايات متاخر قرون وسسطي به تقريب متفق اند زرتشت از مردم ماد بوده است ولي دربار ويشتاسب جايي كه عرصه وعظ و تبليغ او بوده بلخ و يا توس قرار داشته است آنچه مسلم است دو قوم پارت و ساگارتي در خراسان بزرگ زندگي مي كرده اند كه پارتها درشمال خراسان بوده اند .

پيشينه باستان شناسي خوشاب :

براساس بقاياي بجا مانده از حركت فرهنگي انسانها مستند به بررسي سطح الارض به روش پيمايشي پيشينه باستاني محل به هزاره دوم و اول قبل از ميلاد ميرسد .

پيشينه ي اساطيري خوشاب

بر اساس و جه تسميه ي بجا مانده بر روستاهاي اين بخش ، پيشينه ي اساطيري آن به دوره كيانيان ميرسد صرفنظر از اين كه كيانيان نام سلسله اي نيمه تاريخي و نيمه افسانه اي است كه مطابق تاريخ سنتي ايران پس از سلسله ي پيشداديان و پيش از سلاله اشكانيان در ايران پادشاهي مي كردند .علت نام گذاري آن است كه برسر نام چند تن از افراد اين سلسله لقب كي آمده است واژه كي تطور شده كلمه اوستايي كي است كه معناي دقيق آن به طور متقن معلوم نيست و ليكن در زبان اوستايي كوه عنوان ايران يا شهرياراني است كه در ايالتهاي شرقي ايران درزمان دين آوري زرتشت و پيش از او حكمراني ميكردند دراوستاها از هشت تن افراد اين سلسله ياد شده كه كيخسرو از جمله ي اين نامهاست.

پيشينه دوران اسلامي خوشاب

خوشاب همچون ديگر شهرهاي خراسان به سال 29تا 30هجري قمري قبول اسلام كرد سبزوار و نيشابور در سال 30هجري به تصرف مسلمين در آمد و در آن سال عبدالله بن عامر كريز كه مامور تسخير خراسان بود از راه كرمان بيهق آمد و پس از تصرف آن منطقه اسودبن كلثوم عدوي را بربيهق حاكم نمود از دوران طاهريان تا قاجاريه .

وجه تسميه خوشاب براساس فرهنگ برهان قاطع

خنوشاب ازتركيب خوش آب به معني مائ بهائ و رونق و جلائ باشد .بنقل از الجماهير بيروني ،با ثاني مجهول بروزن دو تاب ، هر چيز سيراب و تازه و آبدار باشد عموما و جواهر و مرواريد را گويند خصوصا و نام قصبه ايست از مضافات لاهور
مفاخر و مشاهير خوشاب عبارتند از :نظيري نيشابوري – فوجي نيشابوري

موقعيت ،حدود ووسعت

بخش خوشاب با وسعتي 187/1786كيلومتر مربع ،جمعيتي معادل 36128نفر ،با تعداد 180آبادي (اعم از مسكوني و غيرمسكوني )طبق سرشماري 1385يكي از بخشهاي هفتگانه شهرستان سبزوار با فاصله 42كيلومتر با موقعيت جغرافيايي از شمال به شهرستان اسفراين از جنوب به سبزوار و بخش مركزي و ازطرف شرق به بخش سرولايت و تحت جلگه و ازغرب به بخش جوين محدود ميشود . بخش خوشاب با تقديم 264شهيد دردوران دفاع مقدس برگ زريني در تاريخ حماسي خود به ثبت رساند .
اين بخش در سال 1368پس از طي مراحل اداري مستقل شد كه هم اكنون داراي 4دهستان ميباشد علاوه بر امكاناتي كه درسطح بخش جهت خدمت رساني به مردم فهيم بخش وجود دارد امكاناتي نيز چون دادگاه عمومي ،بخشداري ،شهرداري ،آموزش و پرورش ،كتابخانه ،كلانتري ،پايگاه بسيج ،حوزه مقاومت بسيج ،مركز خدمات درماني ،اورژانس 115جاده اي ،كميته امداد امام خميني ،بانك ،آتش نشاني ،شرکت تعاوني ،تعاوني اعتبار كاركنان دولت شرکت آب و فاضلاب پست برق 162كيلو واتي راه آهن سراسري پمپ بنزين كشتارگاه دفاتر كشاورزي پست دامپزشكي مركز ترويج و جهاد كشاورزي دفتر امام جمعه شهر شوراي شهر بهزيستي سالن ورزشي و چندين واحد تجاري و خدماتي و توليدي نيز جهت خدمت رساني به عموم اهالي بخش درنظر گرفته شده است .

مردم شناسي

گويش محلي به تركي 80درصد وبه زبان فارسي 15درصد وبه زبان كردي 5درصد تكلم ميكنند تمام بخش داراي مذهب شيعه مي باشد .اين بخش مانند جاي جاي ايران عزيز داراي آداب ورسوم خاص منطقه است كه بر گرفته از اعتقادات ملي ومذهبي مردم عزيز اين اقليم مي باشد كه خود گفتني زيادي دارد .

مفاخر و مشاهير خوشاب

1- نظيري نيشابوري :ديوان اشعار نظيري به سال 1340باهتمام مظاهر مصفا با مقدمه و حواشي و تعليقات طبع و نشر شده است وي از شعراي نامي و خوش بيان است او از ايران به هندوستان رفت و درهمانجا مقيم شد تا در سال 1023ه در احمد آباد گجرات وفات يافت غزلي كه با رديف پنداري انشانموده است وتك شعرهاي ديگري كه در اينجا از او نقل ميشود دليل فصاحت بيان و كمال قدرت طبع اوست .
بموئي بسته صبرم نغمه ياراست پنداري دلم از هيچ مرنجد دل يارات پنداري
2- فوجي نيشابوري :ملامقيم معروف به مقيما و متخلص به فوجي از خاندان شاعر پيشه در نيشابور برخاست نصرآبادي او و دوبرادرش عظيما –كريما را كه پسران ملا قيدي بوده اند ستوده و نوشته است كه اين ملاقيدي برادرزاده نظيري نيشابوري بوده است و آن سلسله همگي مردم آدميند د كمال پاكي طينت و صلاح به سال 1064تاريخ و ادبيات در ايران ذبيح صفا.

صنايع دستي

چون صنعت دست شغلي است براي تمام فصول وزن ومرد و جوان و نوجوان مي توانند در صورت وجود شرائط و امكانات فاعل باشند همچنين نيازي به كارخانه هاي آنچناني نيست كه مؤيد آن تاثير بر معماري ابنيه قديمي است.در تمام خانه هاي قديمي كارگاه قالي بافي و فرد ،خراطي،آهنگري،لحاف دوزي،نجاري و غيره در داخل خانه ها صورت مي گرفته است .لذا امروزه با كمي تغيير مي توان اين شرايط را فراهم نمود. در ايران 16گروه صنايع دستي وجود دارد كه اين 16گروه به 150رشته تقسيم شده اند در شهرستان سبزوار چهل رشته صنايع دستي فعال و نيمه فعال وجود دارد. صنايع دستي را سفيران فرهنگي ملتها گفته اند .چون باصادرات اين صنايع ،فكر ايراني ،فرهنگ ايراني ،سياست ايراني،تاريخ و جغرافياي ايران معرفي مي شوند .در بخش خوشاب قالي بافي ،فرد بافي از عمده صنايع دستي اين بخش است كه چنانچه ايجاد تعاونيهاي فرش دست بافت دربخش شكل گيرد نقش بسزايي در شناخت بازار هدف داخلي و خارجي خواهد داشت و از اين رهگذر اشتغالزايي مفيد و مؤثر توام با ايجاد درآمد شكل خواهد گرفت .
سوغات :گردو و بادام اين بخش ،همچنين خشكبار مانند انواع برگه ي زرد آلو و كشمش ،همچنين تخمه ي هندوانه و داروهاي گياهي مانند آويشن از جمله سوغات محلي اين بخش مي باشد

آثار تاريخي – باستاني بخش خوشاب

1- آسياب طبس 2-بناي امامزاده درفك 3- پناهگاه نوده انقلاب 4- آرامگاه گل گنبد 5- آب انبار بابا لنگر 6- چشمه آب شفا بابا لنگر 7- دژ يا كلانتر يا زندان بابا لنگر 8- حمام بابا لنگر 9-سردابه هاي بابا لنگر 10-چهار طاقي بابا لنگر 11-آرامگاه حاج بابا توكل 12-آرامگاه مير مطهر 13-يخچال سلطان آباد 14-تپه ي قصر مشكان 15-چوبليك 16-بقعه ي شاهزاده ابراهيم بن عباس بن علي 17-دژعلي تپه 18-حمام روستاي داراب 19-امامزاده جعفر روستاي چاهك 20- حمام چاهك 21- دژعنبرستان 22-حمام عنبرستان 23 – پشته تاريخي رباط جز 24-محوطه تاريخي برقبان

1- آسياب طبس :يكي از آثار تاريخي مربوط به قرون اوليه و مياني اسلامي كه واقع در روستاي طبس است .
2- بناي امامزاده درفك :مربوط به دوره صفويه بوده كه در دوره قاجاريه هم مرمت شده ليكن به علت فرسودگي بنا توسط اهالي تجديد بنا شده است

غار درفك از ديگر آثار تاريخي بخش است كه جنبه پناهگاهي براي مردم داشته است و احتمالا در قرون 8-7ه ق مورد استفاده قرارگرفته است اين پناهگاه قابل مقايسه با پناهگاه قلعه ي كهنه ششتمد و رامشين و بابالنگر و نوده انقلاب است .
3-پناهگاه نوده انقلاب :از جمله پناهگاههاي داخل دشت است معماري اين نوع پناهگاه در سطح شهرستان سبزوارمنحصر به فرد است معماري ديگر پناهگاهها روي پشته واقع گرديده ليكن اين معماري در دل زمين حفر گرديده است
4-آرامگاه گل گنبد :گل گنبد تطور شده ي گور گنبد است گور در زبان كردي يعني سنگ و گور گنبد يعني گنبدسنگي .سنگ بنا از نوع رسوبي و بوم براست كه درحاشيه روستا به وفور ديده ميشود .اسلوب معماري بنا و نحوه تبديل پلان از مربع به دايره با گوشه سازيهاي انجام گرفته و كشيدگي اندام بنا دهانه كم ارتفاع زياد مربوط به دوره مغول است ورودي بنا بصورت ايوان از ضلع جنوبي است كه در طرفين ورودي بقاياي ايواني است كه داراي پلكان دسترسي به بام بنا بوده اين رشته پلكانها كه بصورت دايره كار شده در حكم پشت بند ايوان بوده است پيمودن يا هندسه گنبد خانه مربع است كه با طاقهاي جناقي و گوشه سازيهايي با استفاده از قاعده سكنج نسبت به تبديل پلان از چهار به هشت و شانزده و نهايتا شصت و چهار اقدام كرده اند و زمينه بشن گنبد را جهت اجراي عرق چين بوجود آورده اند گنبد خانه در چهار جهت اصلي بصورت در گاهي قابل دسترسي بوده كه در حال حاضر مسدود شده است اين نوع معماري متاثر ازچهار طاقيهاي ايران قبل از اسلام است اين بنا قابل مقايسه با بناي تاريخي حاج بابا توكل و ميرمطهر در بابالنگر و ابنيه تاريخي جوين ميباشد آقاي عباسعلي بيات 35ساله اهل و ساكن روستاي گل گنبد به نقل سينه به سينه ميگويد :نوه ي يكي ازامامان در اين مكان دفن است يك زن با دو فرزند
5- آب انبار بابالنگر :به منظور سهولت در دسترسي به آب و رفاه حال و زوار علاوه براينكه در دامنه كوه و در جوار روستاي قديمي بابالنگر آب و قنات وجود داشته به فاصله 40متري و در سمت راست كاروانسرا يك حوض انبار از نوع دومخزني ايجادكرده اند كه داراي ورودي و خروجي آب است هدايت آبهاي دامنه جنوبي كوههاي اثقلان به اين حوض انبار و محلي براي خروج سرريز آب ازحوض انبار از جمله ويژگيهاي منحصر به فرد اين حوض انبار است كه درحوض انبارهاي مشابه در نقاط دشت اينگونه نيست بربدنه ي مخزن حوض انبار مصالح معماري ديده نمي شود بلكه اندودي از ساروج رابرعارضه هاي موجود بعد از حفاري كشيده اند كه مخزن عايق بندي شود .
6- چشمه آب شفا بابالنگر :لنگر مترادف خانقاه است در دوران اسلامي زائرين زيارت به عشق زيارت بابا به اين مكان مي آمده اند كساني كه رنج سفر را براي رضاي دل و آرامش جان برخود هموار مي كرده اند و بانذر و نذورات به اين مكان مي آمده اند و بعد از انجام مراسم در بازگشت به جهت تيمن و تبرك آب چشمه ي شفا صورت ميگيرد مسير دسترسي به چشمه كاملا از سنگريزه پاك است و سنگريزه را به صورت چهل كه در گويش سبزوار به آن چل با كسر چ
ميگويندانباشته اند با اين كار هم راه نظافت شده هم اينكه علامت و نشاني براي راهنمايي زائرين به محل چشمه مي باشد ميگويند .
7- دژيا كلانتر يا زندان بابا لنگر :تاريخچه بنا با عنايت به مواد فرهنگي در لايه سطحي همچنين مصالح و نحوه اجراي طاق و سقف اين بنا در قرون نهم يا يازدهم ه ق احداث شده است پلان بنا به شكل تقريبا صليب است تا چليپا ،سقف بنا از نوعي جناقي است و مصالح آن خشت و آجر با ملاط گل و گچ است هندسه بنا تقريبا مستطيل شكل است قرارگيري بنا روي پشته اي صخره اي كه تنهاراه دسترسي به آن از ضلع شمالي است وجود احتمال زندان بودن محل را تشديد ميكند اطاقها به طول و عرض تقريبي 2متر بقاياي معماري در برج در طرفين ورودي شمالي بنا مشهود است بعضي ها معتقدند بعنوان دژ ديده باني و تدافعي بوده كه احتمال تدافعي و بعنوان قراول خانه در ورودي به محل چنانچه ورودي مجموعه از اين محل باشد تاحدود ي پذيرفتني است اما تازمانيكه گمانه زني باستان شناسي درمحل صورت نگيرد اين محل هم مانند صدها اثر تاريخي ديگر شهرستان سبزوار كه به صورت مجهول است مجهول باقي خواهد ماند .بعضي از باستان شناسان باعنايت به اينكه مكان مشرف به روستاي قديمي و از طرف ديگر متكي به كوه است معتقدند مكان از موقعيت سوق الحيشي برخوردار بوده لذا دژديده باني است .اما آثار روستايي قديمي براساس بقاياي معماري روستايي با حدودا 10خانوار را تعريف ميكنند كه همچنين بنائي بعيد ميرسد براي حفاظت از آنان باشد و اگر براي مجموعه باشد كه نقاط رفيع تر در محل موجود است.
8-حمام بابالنگر :اين حمام از نوع خزينه اي است پيمون يا هندسه آن مستطيل شكل است ورودي حمام از ضلع جنوب شرقي است .ساختمان حمام نسبت به سطح عمومي ارتفاع ندارد.
بلكه همسطح زمين است تهويه آن بوسيله چند هورنو درسقف صورت مي گيرد .آب حمام از چشمه قنات درضلع غربي آن تامين مي شود . حمام داراي سربينه وصحن گرمخانه واطاق نظافت است .خزينه آن درانتهاي ضلع شرقي حمام قرارگرفته است وگلخن حمام درضلع شرقي است . مصالح بنا از سنگ وآجر وملات ساروج بصورت زيره عايق بندي شده است .طول حمام حدوداٌ 15متر مي باشد. اختلاف ارتفاع زمين باعث هدايت آب به درون حمام وخروج پساب آن شده است . باعنايت به اسلوب معماري ونحوه اجراي مصالح همچنين اخبار محلي وواقع شدن درمجموعه تاريخي بابا لنگر همچنين مكمل خلاء اسناد تاريخي فرهنگي آن دررديف آثار ملي كشور به شماره 10902ثبت گرديده است . ارتفاع حمام از سطح دريا1511متر عرض جغرافيايي 4062018وطول جغرافيايي 600502واقع گرديده است .
9-سردابه هاي بابالنگر: مقابرگروهي با مصالح سنگ وساروج كه دردل كوه كنده شده به تعداد حدوداٌ 70سردابه كه ارتفاع خيلي كمي نسبت به سطح عمومي دارد گروهي معتقدند اين سردابه هامربوط به قبل از اسلام است وگروهي معتقدند سردابه هاي گروهي به اين شكل مربوط به قرن 8و9 ه ق است . آقاي قره خاني بهار به نقل از باستان شناس ايراني كه نامش را ذكر نكرده مي گويد: [ درقرنهاي 8و9ه ق درمنطقه خراسان پاره اي مقابر اسلامي رانيز در درون اطاقكهاي سنگي كنده اند كه چند نوع ازآنها توسط يكي از باستان شناسان ايراني درحوالي بجنورد ونيز حوالي روستاي لنگر بين قوچان ونيشابور بررسي شده واحتمال است دخمه ي چهل دختر نيز مي توانسته دراصل اطاقكي بوده باشد كه از آن بعنوان جايگاه مقابر اسلامي استفاده مي شده واين فقط يك حدس واحتمال است . يكي از سردابه ها كه ورودي آن بازاست وپوشش ومعماري آن قابل بررسي است . ارتفاع آن نسبت به سطح عمومي حدوداٌ 1متر است ودرمقايسه با دخمه چهل دختر كه حدوداٍ ٌ 30/2 ارتفاع دارد بسياري كم ارتفاع مي باشد. پوشش سقف ازنوع قوس دار است كه تقريباٌ نيم بيضي وپنج اوهفت است هرچند كه برداشت ورسم فني نشده است وبراساس شكل وظاهر قضاوت صورت گرفته است وجود اين همه سردابه آن هم درقرن هفتم ه ق درزمانيكه حمله مغول امان وآسايش مردم را گرفته ودفن ونگهداري اموات به اين شكل محترمانه باآن بي نظمي حاكم برآن دوران جاي تامل وانديشه دارد ونياز به بررسي بيشتري است . واقع شدن بابا برمسير كارواني جاده قديم درمحل برخورد بيهق – خبوشان (قوچان ) اسفراين ونيشابور ممكن است جايگاهي براي قبوال اماني باشد كه كاروانيان اموات خود را تدفين ميكرده اند اما بي نظمي اوايل حمله مغول ؟ چون اين اثر مكمل خلاء اسناد تاريخي فرهنگي شمال شرق كشور بوده همچنين نزد عموم مردم محل مورد احترام درفهرست آثار ملي كشور به شماره 10899درتاريخ 2/11/82ثبت گرديده اين بنا از سطح دريا 1561متر ارتفاع داردوموقعيت جغرافيايي آن با سيستم GPSUTM عرض جغرافيايي 4062249و طول جغرافيايي 600371مي باشد.
چهار طاقي بابا لنگر ( آتشكده ) : اين چهار طاقي براي اولين بار توسط آقاي محمود بختياري شهري كارشناس باستان شناس و عضو هيئت علمي پژوهشكده باستان شناسي سازمان ميراث فرهنگي وصنايع دستي وگردشگري استان خراسان رضوي درپايان نامه ي كارشناسي ارشدوي منتشر شد وبه شماره 11773درفهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد.
هدف پژوهش مجموعه ي تاريخي – مذهبي بابا لنگر است روش پژوهش تاريخي پيمايشي با
استفاده از مشاهده است يافته ها نشان مي دهد كه آثار باستاني منطقه سرولايت نيشابور ودره يام سبزوار داراي شاخص هاي معماري ويژه اي هستند وبا توجه به محوطه هاي باستاني موجود از سابقه كمي برخوردارند اين آثار شامل ابنيه ومحوطه هاي باستاني هستند درطيفي زماني از دوره تاريخي تا عصر حاضر وبخصوص قرون ميانه اسلامي قرار دارند .مجموعه بابا لنگر نيز كه درارتباط نزديك به آثار منطقه شكل گرفته متعلق به دوره ساساني دوبناي آرامگاه – حدود صد سردابه ي زيرزميني با معماري خاص يك كاروانسرا با زائر سرا يك حمام متعلق به دوره ايلخاني يك حوض انبار ويك دژ است . باتوجه به وحدت معماري اين آثار ووجود آتشكده مير مظفر در جوار اين مجموعه بايد آثار ياد شده را متاثر ازآن دانست علل موثر درايجاد اين كانون درابعادجغرافيايي وطبيعي واقليمي اوضاع سياسي اجتماعي وپيشينه تاريخي مذهبي قابل ملاحظه وبررسي هستند .اين اثر بر رفيعترين قله ي شرقي رشته كوه اثقلان واقع شده مصالح بنا از سنگ وملات آن ساروج است.
10-آرامگاه حاج بابا توكل : آرامگاه بابا حاج توكل سازه اي سنگي با مصالح بوم است بوم سنگ ها فاقد تراش هستند . ليكن فاصله ملات خور سنگها بند كشي شده است داخل فضا داراي اندود گچ است وتزئينات گچ كاري بصورت استامپي درآن ديده مي شود . نمونه ي اين تزئينات دربناي امامزاده سيرغان جوين موجود است همچنين دربناي اوليه امامزاده نوده انقلاب بوده است . بنا داراي سردابه است وضريحي چوبي درمركز آن قرار دارد.
11-آرامگاه مير مطهر: پيمون بنا تقريباٌ مستطيل شكل است .بنا داراي تعادل وتقارن وريتم درهندسه واجرا مي باشد سير كولاسيون نور وتهويه در بنا بوسيله درورودي وهورنو درسقف وبدنه بوده كه درحال حاضر هورنو مسدود است تمام فضاهاي پر بنا باربر هستند وپارتيشن بندي دراين فضا وجود ندارد.فضاي خالي شامل فضاي باز محلي كه اين بنا تعامل ارتباطي با فضاي ارگانيك اطراف برقرار مي كند از ضلع شمال شرقي است – فضاي نيمه باز - فضاي گنبد خانه وايوان ورودي است همچنين فضاي بسته طاقنماهايي نسبتاٌ كم عمق داخل گنبد خانه است اطاقي درضلع شمالي به بنا الحاق شده است كه تعادل بنا رابه هم زده بيرون بنا داراي طاقنماهاي كم عمق است . بنا به لحاظ سازه اي از گل وسنگ وآجر وگچ وآهك تشكيل شده است پي بندي بنا سنگي است وكرسي چيني آن با سنگ صورت گرفته بقيه سازه ازآجر است .پلان بنا قابل مقايسه با بناي چوبليك – حاج بابا توكل – ميرمطهر – گل گنبد درهمين بخش مي باشد. اين آرامگاه به دليل ارزشهاي معماري تاريخي وفرهنگي به شماره 10900درفهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است عرض جغرافيايي بنا 4062245طول جغرافيايي 600382وارتفاع از سطح دريا 1561متر مي باشد . باعنايت به اسلوب معماري قدمت بنا قرن 7ه ق تشخيص داده شده است .
12-يخچال سلطان آباد : پيمون (هندسه) دايره شكل مشخصات معماري قطر حدوداٌ 8متر داراي دو ورودي است يكي از ضلع شمالي يكي از جنوبي قطر دهانه 30/1 سانتي متر ضلع جنوبي وقطر دهانه ضلع شمالي 20/2 سانتي متر است . ارتفاع آن 8متر ومحيط آن 45متر مي باشد. نوع پوشش طاق ازنوع بستو است .مصالح آن خشت وگل است كه ازگل درايجاد عايق استفاده كرده اند . چاله يخ حدوداٌ 6متر بوده ديواره هاي سايه اندازه آن ازبين رفته است . باعنايت به اسلوب معماري وبررسي هاي ميداني قدمت بنا به دوره قاجاريه مي رسدوچون مكمل خلاء اسناد تاريخي شهر سلطان آباد است درفهرست آثار ملي كشور به شماره 11022ثبت شده است .درضلع جنوبي مكاني است كه ازآنجا ميريخ يخها را به چاله ي يخ مي آورده درضلع شمالي منتهي به اطاقكي مي شده كه درآنجا يخ ها را به فروش مي رسانده اند براي جلوگيري ازآب شدن يخ درفصل گرماچاهي داخل چاله ي يخ حفرميكرده اند كه زه ورطوبت چاله به درون آن هدايت مي شده است.
13-تپه ي قصر مشكان:
موقعيت طبيعي : طول جغرافيايي 9-58عرض جغرافيايي 32-36ارتفاع از سطح اثر 1212موقعيت فعلي 500متري شرق روستاي مشكان براساس مواد فرنگي لايه سطحي ريشه هاي حيات دراين محل به قرن 4تا9ه ق مي رسد.طول تقريبي 100متر عرض 80متر وارتفاع 6متر ازانهدام مواد ومصالح گل وخشت توده اي خاكي بوجود آورده كه چنانچه مقايسه اي با دژ علي تپه شود شايد بتوان گفت به هنگام متروك شدن دژ علي تپه اين محل رونق گرفته است قناتي درضلع جنوبي تپه موجود است كه ممكن است نشاني ازهسته ي اوليه شكل گيري زندگي باتوجه به قرار گيري اين تپه دردشت با آب قنات باشد.
14-چوبليك : اين بنا برروي پشته اي از سنگ طبيعي درجنوب شهر سلطان آباد قرار گرفته پلان بنا مستطيل شكل است ورودي بنا از ضلع شرقي و اصطلاحا رو به امام رضا ميباشد طول بنا 11متر عرض آن 8متر و دهانه ي پيشخوان ورودي 60/3سانتي متر دهانه ورودي به مقبره 20/1سانتي متر است داراي دو در گاهي در ضلع شمالي و جنوبي ميباشد كه در گاهي ضلع شمالي آن كاملا مسدود است سقف بنا از بين رفته در حال حاضر بنا حدودا 2متر از سطح عمومي محل ارتفاع دارد مصالح آن زا آجر و سنگ ،دهانه ورودي داراي طاق نعل در گاهي با آجر كاري رومي ميباشد با توجه به اسلوب معماري اين بنا مربوط به دوره قاجار يه است .
15-بقعه شاهزاده ابراهيم بن عباس بن علي :اين بنا از جمله ابنيه تاريخي دوره صفويه بوده كه به دليل عدم آگاهي مسئولين وقت از ارزش تاريخي بنا با تمام تزئينات آينه كاري ،كاشيكاري و به جهت استحكام بخشي بناي آن تخريب و با مصالح آجر گري ،سنگ و سيمان تجديد بنا ميشود اين بنا در مركز روستاي نوده انقلاب هر روزه پذيراي خيل مشتاقان و زائران اهل بيت عليهم السلام است كه با طي مسافت از راه دور و نزديك به جهت تبرك به اين بارگاه ملكوتي مشرف مي شوند اين بنا داراي امكانات جنبي مانند زائرسرا و سرويس هاي بهداشتي و فضاي سبز خوبي است .
16-دژعلي تپه :بر اساس مواد فرهنگي حاصله از بررسي شناسايي لايه سطحي ريشه هاي حيات در اين تپه به دوران تاريخي ميرسد و استمرار زندگي در آن تا قرن 6،7ه ق ادامه داشته سپس به دلايل نامعلوم احتمالا جنگ يا زلزله يا كم آبي و ... محل خالي از سكنه و متروك شده است كه محل چون مكمل خلا اسناد تاريخي فرهنگي منطقه خوشاب و شمال شرقي ايران است
17-حمام روستاي داراب :روستاي داراب از جمله روستاهاي كوهپايه اي محسوب ميشود كه به دليل پرهيز ار خطرات انساني و طبيعي ،بافت قديمي روستا بر كوه استوار شده است تراكم معماري در محل –كوچه هاي كم عرض تودر تو حكايت از اضطراب سياسي حاكم بردوران گذشته اين محل دارد در دل اين بافت بقاياي حمام خزينه اي شامل :بينه، سربينه ،گرمخانه و گلخن وجود دارد كه با تخليه آوار و استحكام بخشي ميتوان به آن كاربري مثل كتابخانه يا موضوع فرهنگي مورد نياز روستا داد اين بنا قابليت ثبت در فهرست آثار ملي دارد موقعيت خوب روستا مشرف به دشت و عبور رودخانه دائمي يام از ضلع شرقي روستا موقعيت خوبي براي گردشگري بوجود آورده است با عنايت به مواد و مصالح و فرم و نوع حمام قدمت بنا مربوط به اواخر دوره قاجاريه مي باشد
18-امامزاده جعفر روستاي چاهك :اين بنا از ابنيه ارزشمند دوره صفويه بوده كه مرحوم قرهخاني بهار آن را توصيف كرده است كه خلاصه اي از آن را مي آوريم بنايي است 8ضلعي كه در جبهه شمالي و جنوبي آن را الحاقات خشتي در برگرفته است بناي اصلي و اطاق مقبره برروي يك سكوي آجري بنا شده كه ايوان اصلي بنا بدانجا باز ميشود اين سكو 60/16متر طول دارد و 50/2متر عرض دارد در دوره قاجاريه داخل بنا راكلا سفيد كاري كرده و حاشيه ابتداي شروع گنبدرا با آيه وان يكاد كه زمينه لاجوردي رنگ نوشته شده مزين كرده اند در داخل بنا قطعه سنگي موجود است كه جاي پاي كودكي را با ظرافت خاصي در آن حكاكي كرده اند اين سنگ سياه رنگ امروز برديوار جانب غربي بناالصاق شده و گويا در اصل از محلي ديگر به اينجا آورد شده است و جاي پاي مزبور متعلق به امامزاده مدفون در اين بقعه است .
19-حمام چاهك :از جمله آثار تاريخي ارزشمند مربوط به دوره قاجاريه ميباشد كه برنامه ثبت اين اثر درفهرست آثار ملي به كميته ثبت استان خراسان رضوي اعلام شده است .
دژعنبرستان :درسال 1265قمري اين دژقابل استفاده بوده كه مردم را از خطرات حوادث حفظ مي كرده است كه آثار و بقاياي آن هنوز در روستا به جاي مانده است .
20-حمام عنبرستان :از جمله آثار تاريخي ارزشمند ديگر بخش است كه درخواست ثبت آن در فهرست آثار ملي صورت گرفته در اين بخش به دليل عدم انجام تكميل مطالعات باستان شناسي بسياري از روستاها بررسي نشده لذا به ناچار اين فضاها از جمله نقاط تاريك و ناشناخته شهرستان و بخش است كه به محض تامين اعتبار لازم مطالعات بررسي شناسايي و به تبع از آن ثبت آثار صورت خواهد گرفت .
21-پشته تاريخي رباط جز :از جمله آثار تاريخي ارزشمند خوشاب ،تپه تاريخي رباط جز است كه از انهدام سازه هاي خشتي و گلي و توده اي خاكي با مواد فرهنگي مربوط به قرون اوليه و مياني دوران اسلامي بوجود آورده اين پشته به سال 1377ميله گذاري شده و از قوانين حفظ ميراث فرهنگي برخورداراست چون اثر مكمل خلااسناد تاريخي فرهنگي است لذا پيشنهاد ثبت اثر در فهرست آثار ملي ايران داده شده است .
22-محوطه تاريخي برقبان :براساس مواد فرهنگي لايه ي سطحي ريشه هاي زندگي در اين محوطه به هزاره دوم قبل از ميلاد تا هزاره اول ميرسد و تاكنون كه مطالعات بررسي شناسايي باستان شناسي بخش اتمام نشده قديمي ترين حركت فرهنگي انساني در اين محل صورت گرفته است به دليل ارزشهاي تاريخي فرهنگي آن پيشنهاد ثبت در فهرست آثارملي شده است .

پيشينه تاريخي رودآب براساس كتاب تاریخ بيهق

ناحيه بيهق دردوره طاهريان به دوازده بخش تقسيم شده ، بخش پنجم به نام خواشد و وريان كه گروهي معتقدند (آريان )يعني از نژادآريائييها ست ،شامل: دارين ، برقن (بنقن ) ،ستاج (استاج ) ، باشين ،كاموند العليا و السفلي و سلماباد . بخش هشتم ربع ديوره كه آن را قري الجبل مي گفته اند وده هاي بسياري داشته شامل : ميلون (ملوند)،پرون (پروند)و رويين ،برآباد ،عبدلاملكي و ...
موقعيت استراتژيك رودآب در دوره پادشاهي ساسان سواي اينكه ساسان پسر بهمن ياساسان پسر باك باشد به نقل از مولف تاریخ بيهق اينگونه بوده است .
و اين ناحيت بنا نهاد برسم لشگر كه تعبيه كنند ،ربع جلين و آن حدود چون مقدمه لشگر بنهاد ،و ربع زميج (ششتمد ) و خواشد (رودآب ) چون ميمنه ، و ربع طبسي و آن حدود چون ميسره سبزوار تاخسروجرد چون قلب لشكر و از خسروجرد تا باسد آباد برشكل ساقه ي لشگر از اين باشد كه آن را پاي ناحيت خوانند .

پيشينه تاريخي رودآب بربنياد باستان شناسي

براساس آخرين يافته هاي باستان شناسي مبتني برحركت فرهنگي انسانها اولين استقرارهاي فرهنگي بخش رودآب در هزاره سوم قبل از ميلاد در پشته ي موسوم به ذوالفرخ شكل گرفته ،تداوم آن در هزاره دوم ق .م در پشته موسوم به گراب و درهزاره اول ق ،م در محوطه موسوم به بيدك و محوطه موسوم به سينه كلوت اوريان (آريان )تداوم دارد .
اين حركت فرهنگي دردوران تاريخي در تپه ي موسوم به پشته ي شوري اريان (آريان )مشهود است .دردوران اسلامي از قرون سوم و چهارم ه .ق محوطه هاي تاريخي موسوم به ،محوطه عبدالملكي ،محوطه ي دق صبري ،تپه كلوت كشف خط در تپه ي موسوم به كنارصنل جيرفت ؛ كهنترين مخترعين خط در تاریخ بشر شناخته شده اند.


ويژگيهاي طبيعي بخش رودآب

آب ،خاك و پوشش گياهي منناسب شرايط مطلوب زيستن را همواره دركوه ،دشت و كوير رودآب براي مردم مهيا نموده و در مواردي ،مردم اين شرايط را براي تداوم زندگي با عنايت به فن آوري روز بوجود آورده اند ،اين عناصر را صاحب نظران ،باستان شناسان ،مردم شناسان ،جامعه شناسان ،جغرافيدانان و....ويژگيهاي طبيعي نام گذاشته اند . كه نحوه استقرار سكونتگاهها و به ويژه شهر و دهستانهاد ارتباط تنگاتنگ بامحيط طبيعي است . ساختار و سيماي كالبدي بخش رودآب بربستر ديرينه اين ويژگيها استوار گرديده است .

زمين شناسي رودآب

مجموعه كوههاي جغتاي و داورزن درشمال و مجموعه ي كوههاي بهارستان ،كوه همايي ، پروند و كوه مش درجنوب سبزوار (شمال و جنوب شرق رودآب )جز يك واحد زمين شناسي محسوب شده كه به ايران مركزي منتهي ميشود طول كوههاي جنوبي تقريبا 90كيلومتر و عرض تقريبي آن 40كيلومتر از شرق به غرب كشيده شده است .بلندترين قله كوههاي جنوب شرق رودآب بنام قله شاهزا ده ابوالقاسم به ارتفاع 2875متر در ارتفاعات كوه استاج از توابع بخش رودآب مجاور بخش ششتمد قرار دارد ،در اين كوههامعادن ،گچ ،سرب، سنگ مرميت، سنگ لاشه، مس و اخيرا سيمان هم شناسائي گرديده است .

اقليم منطقه رودآب

منطقه سبزوار در تقسيمات اقليمي كشور جزو اقليم فلات مركزي و داراي آب و هواي نيمه بياباني دسته بندي شده است كه درزمستان نسبتا سرد و درتابستان نسبتا گرم وخشك است . ليكن موقعيت طبيعي دهستانهاي بخش رودآب متفاوت است دهستان خواشد و كوه همايي داراي آب و هواي كوهستاني و نيمه بياباني است و دهستان فروغن داراي آب و هواي بياباني ،دهستانهاي كوه هماي و خواشد با ارتفاع بيش از 2500متر از شهر سبزوار 1700متربالاتر است لذا از آب و هواي بهتري نسبت به سبزواربرخورداست .

منابع آب

تعداد 54حلقه چاه عميق ،14چشمه ،22رودخانه فصلي موسوم به كال ،يك رودخانه شور ،و 10رشته قنات ازجمله منابع آب زراعي و شرب شهر محسوب ميشود كه درمجموع 137مزرعه و 41كلاته و رامشروب ميسازند.

خاك

به شهادت تاریخ تمدنهاي كهن درمناطقي شكل گرفته است كه خاك مستعد و با الطبع اقتصاد كشاورزي مناسبي داشته اند ،جنس زمين ،نوع آب و هوا و پوشش گياهي در تشكيل و تكامل خاك تاثير بسزايي دارد .
وجود بقاياي جنگلهاي طبيعي در جنوب شرق رودآب حكايت از خاك غني اين منطقه به منظور بقا و رشد اينگونه درختان دارد ،در مقياس وسيع خاكهاي منطقه سبزوار جز خاكهاي رد ه آنتي سول و اريدي سول بوده و مي توان گفت نارس و فاقد هوموس گياهي ميباشد ،تراسهاي كالشور و نيز از خاكهاي فيلي سنگين تشكيل شده كه جز خاكهاي نمكدار و شور محسوب مي شود .

پوشش گياهي
 
اغلب رستني هاي منطقه گونه هاي شورپسند ميباشند و هرچه ارتفاع بيشترمي شود بر تعداد گونه هاي گياهي افزوده ميشود ،تنوع گياهي نسبتا زايد از شاخص ترين رستني ها دراين منطقه درمنه ،خارشتر ،گوي چراغي و ...ميتوان نام برد .


باد

ازمهمترين عوامل اقليمي كه برساختار كالبدي مجتمع هاي زيستي انسان تاثير ميگذارد و همواره جهت ايجاد آسايش از گذشته هاي دور مورد توجه بوده است جهت وزش بادهاي غالب است ،در طرح هاي شهري مطالعه و جهت وزش باد در گسترش ،توسعه،رشد و مكان يابي صنايع ،انتخاب جهت پنجره ها و ...صورت مي پذيرد .
بار عنايت به گلباد جهت و سرعت وزش باد منطقه سبزوار مبتني بر آمارهاي سال 72-1360ايستگاه هواشناسي سبزوار ،جهت وزش باد از سمت مشرق است پس از آن با شمال شرقي نسبت به ساير جها فراواني بيشتر دارد .بنابراين لزوم توجه به مطالعات باد و استفاده از آن در طرح ريزي ها و برنامه ريزيهاي سكونتگاه هاي منطقه از جمله شهر رودآب ضروري است . به همين اهميت جهت وزش باد در بررسي علل تخريب آثار تاريخي و روند روبه رشد اين آثار همراه با فرسايش نيازمند تحقيق جداگانه اي است .
منابع :
رودآب رويشي در كوير ؛محمد عبدالله زاده ثاني

منبع:www.e-sabzevar.ir

تعيين سن افيوليت ملانژ ناحيه سبزوار بر اساس داده هاي فسيل شناسي و مقايسه آن با داده هاي راديومتري

نويسند‌گان:

[ محمد وحيدي نيا ] - گروه زمين شناسي دانشگاه فردوسي مشهد
[ علي اصغر آريايي ] - گروه زمين شناسي دانشگاه فردوسي مشهد

خلاصه مقاله:

افيوليت ملانژ ناحيه سبزوار يكي از مهمترين مناطق افيوليتي ايران است كه داراي وسعتي در حدود 2000 كيلومتر مربع بوده و داراي روند شرقي – غربي مي باشد.
منطقه مورد مطالعه در روستاي باغجر در 20 كيلومتري شمال شرق سبزوار قرار گرفته است. مجموعه افيوليتي در اين ناحيه از سنگهاي فوق بازي – بازي – حد واسط و نيز اسيدي تشكيل شده است. همراه با مجموعه يكسري سنگ آهك هاي پلاژيك به رنگ صورتي و نيز شيل هاي به رنگ قرمزي و سبز ديده مي شود. همبري بين آهكها و سنگهاي افيوليتي بصورت گسل خورده مي باشد.
بر اساس تعيين سنهايي كه در گذشته بروشهاي راديومتري (Rb/Sr , K/Ar) انجام شده در يك مرحله كونياسين و سپس كامپانين – ماستريشتين و در محدوده كوچكي سن ائوسن بدست آمده است.
از كل نمونه هاي برداشت شده تعداد 8 جنس و 17 گونه شناسايي شده و بر اساس تجمع فسيلي و رنج چارت زماني رسم شده پنج بيوزون اصلي شناسايي شده كه عبارتند از:
1: Globotruncana stuartiformis با سن كامپاين مياني
2: Globotruncana calcarata با سن كامپانين فوقاني
3:struarti, Falsostuarti Globotruncana با سن ماستريشتين زيرين
4: Globotruncana gansseri با سن ماستريشتين مياني
5: Abathomphalus mayaroensis با سن ماستريشتين فوقاني
بر اساس بيوزوناسيون و مجموعه فسيلي شناخته شده سن اين افيوليت ملانژ كامپاين مياني تامساتريشتين فوقاني تعيين شده است. در ضمن بر طبق مطالعه ميكروفاسيس هاي شناخته شده آهكهاي پلاژيك متعلق به فون آب عميق (D W F) بوده و در عمقي كمتر از (C C D) بر جاي گذاشته شده اند.

گستره نقشه زمین شناسی 1:100000 سبزوار در محدوده َ30 و˚57 تا ˚58 طول شرقی و ˚36 تا َ30 و˚36 عرض شمالی واقع شده است.

راه آهن تهران – مشهد و همچنین جاده­های تهران- مشهد، سبزوار- اسفراین و سبزوار- بردسکن از مهمترین راههای ارتباطی این ناحیه به شمار می‌روند.

زمین شناسی عمومی

به طور کلی واحدهای سنگی ورقه سبزوار را می‌توان در سه گروه بررسی نمود :

•  سنگهای دگرگونی

•  واحدهای سنگی نوار افیولیتی

•  واحدهای سنگی سنوزوئیک

بیشترین لیتولوژی تشکیل دهنده شامل سنگهای افیولیتی است که در واقع بخشی از نوار افیولیتی سبزوار با طول Km 200 است. این نوار با روند شمال غرب – جنوب شرق از شمال سبزوار عبور می‌کند و ارتفاعات آن منطقه را می‌سازد .

تمامی واحدهای سنگی که در منطقه رخنمون دارند درمشخص شده است. پراکندگی سنگهای آذرین و پراکندگی سنگ آهک، مارن، دولومیت و ... را در محدوده ورقه زمین شناسی مورد نظر نشان می دهد.

مزوزوئیک

•  کرتاسه

•  سنگهای دگرگونی: نفوذ سنگهای گرانیت و گرانودیوریتی به رنگ کرم تا خاکستری روشن و نیز فشارهای تکتونیکی باعث تغییراتی در سنگهای دگرگون شده شمال شرق ورقه شده است. درجه دگرگونی این سنگها از رخساره شیست سبز تا رخساره آمفیبولیت متغیر است. سنگهای دگرگونی ورقه سبزوار (شامل واحدهای mt1 ، mt2 ، am ، mb ، mtb.sch ) دو فاز دگرگونی را متحمل شده­اند. فاز نخست که با دگر شکلی همراه است، در حد رخساره آمفیبولیت و فاز دوم در حد رخساره شیست سبز اثر گذاشته است. علاوه بر اینها یک فاز حرارتی نیز موجب رشد سرسیت در این سنگهای دگرگونی شده است.

واحد mt1 : این واحد مجموعه سنگهای دگرگونی شامل مسکویت گنیس اپیدوت دار، گنیس آمفیبول دار، اپیدوت مسکویت کوارتز شیست، مسکویت اپیدوت آمفیبول شیست، آلبیت اپیدوت امفیبول شیست، کلریت اپیدوت کوارتز شیست و... با درون لایه­هایی از مرمر( mb ) است . این واحد در شمال ده کاشک رخنمون دارد.

واحد am : سنگهای این واحد معمولاً به رنگ سبز تیره دیده می‌شود و دگرگونی را همراه با دگرشکلی تحمل کرده است . این واحد در حاشیه توده نفوذی گرانیت قرار گرفته و در اثر دگرگونی برگشتی به سوی رخساره شیست سبز گرایش پیدا کرده است.

واحد mtb.sch : این واحد شامل گلوکوفان شیست است که در محدوده سنگهای دگرگونی شمال شرق ورقه و همراه با سنگهای اولترامافیک سرپانتینی شده رخنمون دارد.

واحد mt2 : سنگهای دگرگونی مرتبط با ردیف افیولیتی را تشکیل می‌دهد و شامل آمفیبولیت و آمفیبولیت- شیست است که در امتداد گسلهای تراستی رخنمون دارد.

•  واحدهای سنگی نوار افیولیتی :

واحد hz : این واحد دارای گسترش نسبتاً زیادی است و شامل هارزبورژیت غنی از برونزیت است. سنگهای صخره ساز این واحد ارتفاعات شمال سبزوار، بلندی­های شرق اسفراین و ارتفاعات مسیر جاده قدیم سبزوار – طبس را می‌سازد .

واحد du-hz : شامل مجموعه­ای از هارزبورژیت و دونیت است و در شمال شرق روستای سنگ سفید (شمال سبزوار) رخنمون دارد. سنگهای این واحد صخره ساز و ارتفاع ساز بوده و سرپانتینی شده­اند .

واحد du : شامل سنگهای دونیتی است و بهترین رخنمون آن در غرب ورقه سبزوار قابل مشاهده است.

واحد Sr : شامل سرپانتینیت­های به رنگ سبز روشن تا تیره است که در اثر سرپانتینی شدن سنگهای پریدوتیتی بوجود آمده­اند. این واحد را بیشتر می‌توان در امتداد گسلهای بزرگ مشاهده نمود .

واحد Kucum : شامل لرزولیت، لرزولیت سرپانتینی شده، اسپینل لرزولیت، ورلیت و پیروکسنیت است و در شمال قره قلی، دره سلیمانیه و بهترین برونزد آن در شرق ورقه (شمال دهنه مزرعه) و جنوب روستای خسرو رخنمون دارد.

واحد Kugbl : شامل گابروهای لایه­ای است که در بخشهای مرکزی تا شرقی ورقه سبزوار، به صورت صخره­ساز در شمال ده قره قلی (کوه سیاه سالار­)، دره سلیمانیه پیرامون دهنه مزرعه و چند نقطه دیگر رخنمون دارد .

واحد Kugb2 : شامل توده­های گابرویی و دیوریت گابرویی است و در شرق سنگ سفید و غرب دیواندر رخنمون دارد.

واحد Kumgb : این واحد رخنمون وسیعی در شرق ورقه سبزوار دارد و شامل میکرو گابرو و دیاباز است که البته به دلیل سوسوریتی و پرهنیتی شدن پلاژیوکلازها و اورالیتی شدن پیروکسن­ها آن را متادیاباز نامیده­اند .

واحد Kuplg : شامل پلاژیوگرانیت کرم تا خاکستری هولوکریستالین و گرانولار است که در شرق روستای سنگ سفید و غرب دره سلیمانیه رخنمون دارد. این واحد مجموعه افیولیتی را قطع کرده و جایگزینی آنها در داخل افیولیت­ها درارتباط با عملکرد گسل­ها است .

واحد Kud : شامل یک مجموعه دایک منظم (دایک ورقه­ای) است که احتمالاً نتیجه تزریق ممتد مذاب بازالتی در طول زون گسترش است. این واحد گسترش بسیار اندکی دارد و تنها در جنوب روستای افچنگ (شمال غرب ورقه سبزوار) رخنمون دارد .

واحد Kuvp : شامل گدازه ­ های بالشی است که بزرگترین رخنمون آن را می‌توان در جنوب روستای درفک پایین (شمال ورقه سبزوار) مشاهده نمود.

واحد R : شامل رودنگیت می‌باشد وحاصل آلتراسیون توده میکروگابرو و دیابازی ( Kum-gb ) در شرق ورقه سبزوار است .

واحد Kuspb : این واحد شامل آندزیت بازالت و اسپیلیت بازالت خاکستری تیره تا سبز است و بیشتر در شرق روستای قز، شمال سلیمانیه، و کوه اوشادره رخنمون دارد.

واحد Kuspk : شامل تراکی آندزیت سبز تا خاکستری، تراکیت (اسپیلیت - کراتوفیر) با درون لایه­هایی از توف، افقهای برش اسپیلیتی و اسپیلیت است. رخنمون­های این احد بیشتر در شمال نقشه، شمال روستای علیک، غرب روستای انبارستان و جنوب شرق روستای افچنگ است .

واحدهای Kuvl و Kvl : سنگهای این واحد شامل گدازه­های بالشی، هیالوکلاستیک، هیالوکلاستیک پیلو دار، برشهای هیالوکلاستیکی و توف به همراه درون لایه­هایی از آهک­های پلاژیک است. توده Kvl در جنوب شرق نقشه ودر غرب روستای چشمه آوش تحت تأثیر دگرگونی مجاورتی قرار گرفته است . واحدهای مذکور گسترش بسیار وسیعی بویژه در نیمه شمالی ورقه مورد مطالعه دارند.

واحد Kuvtbr : سنگهای در برگیرنده، مجموعه­ای از سنگهای آتشفشانی اپی کلاستیک و پیروکلاستیک ( توف، توف برشی)، چرت وبه احتمال زیاد رادیولاریت است . این واحد در جنوب دیواندار و در شمال غرب سبزوار رخنمون دارد.

واحد Kush : یک مجموعه آتشفشانی رسوبی است که به طور وسیعی اطراف روستای افچنگ قرار گرفته و شامل مجموعه­ای از شیل سیلتی نازک لایه، توف برشی و بین لایه­های سنگهای آتشفشانی با ترکیب آندزیت پورفیری و آندزی بازالت زیر دریایی است که گاهی توسط توده نفوذی md قطع شده است .

واحد Ks : شامل کنگلومرا و ماسه سنگ خاکستری و شیل ماسه­ای است که به صورت محدود در شمال غرب ورقه سبزوار برونزد دارد.

واحد Klpa : شامل سنگ آهکهای کرم تا صورتی فسیل دار است که با روند کلی شمال غرب، جنوب شرق بلندی­های اطراف روستای سنگ سفید و ارتفاعات جنوب طبس، جنوب افچنگ، شمال قز، شمال بلاش آباد، شمال دره سلیمانیه ... را می‌سازند .

آمیزه­های تکتونیکی:

واحد tm1 : شمال ارتفاعات کوه سیاه و شمال روستای کشک (شمال شرق ورقه سبزوار) قرار دارد و عضوهای مخلوط شده آن شامل مجموعه­ای از سنگهای میکرو گابرو، دیابازو سرپانتینیت است.

واحد tm2 : در جنوب و جنوب شرق کراب، شمال جاده سبزوار- باغجر و اطراف روستای بلاش آباد برونزد دارد و عضوهای مخلوط شده آن شامل اجزای افیولیتی به اضافه آهک پلاژیک است .

واحد tm3 : در چند کیلومتری جنوب ده بید و در پیرامون جاده سبزوار- اسفراین رخنمون دارد و عضوهای مخلوط شده آن شامل سنگهای افیولیتی و سنگهای رسوبی ائوسن میانی است .

سنوزوئیک

•  ائوسن

واحد E11 : شامل کنگلومرای پلی ژنتیک به رنگ قرمز قهوه­ای است. وجود این کنگلومرا بیانگر شروع سیکل آتشفشانی – رسوبی بعد از بسته شدن دریای کرتاسه است. این واحد در مسیر جاده سبزوار – اسفراین و غرب روستای افچنگ رخنمون دارد .

واحد E2l : شامل کنگلومرای ولکانیکی است بطوریکه قطعات گرد شده و نیمه گرد شده این واحد در داخل سیمانی از جنس توف و خاکستر قرار گرفته است . رخنمون­های این واحد را می‌توان در مسیر جاده سبزوار – اسفراین (شمال غرب افچنگ)، اطراف روستای بازغند و شمال روستای عنبرستان مشاهده نمود.

واحد E3l : این واحد از برشهای هیالوکلاستیک با ترکیب آندزی بازالت، آندزیت پورفیری، پیروکسن تراکی آندزیت و به رنگ خاکستری تشکیل شده است. در این واحد علاوه بر ‌لاوای بالشی، دایکهای تغذیه کننده­ای مشاهده می‌شود که ترکیبی مشابه با خود این واحد سنگی دارند . رخنمون واحد را در شمال نقشه می‌توان مشاهده نمود. در بخشهایی از این واحد (شمال غرب روستای افچنگ) افق رنگ روشنی از برش حاوی قطعات ایگنمبریت، توف برشی پامیس دار و تراکی آندزیت ( Ebr ) قابل مشاهده است که گسترش محدودی دارد.

واحد E4l : این واحد در شمال نقشه در بخش تحتانی خود از لاواهایی با ترکیب تراکی داسیت تا تراکی آندزیت و در بخش فوقانی از لاواهای با ترکیب تراکی آندزیت پورفیری قرمز رنگ تشکیل شده است .

واحد E4l : شامل سنگ آهک ریفی نومولیت دار و توفهای نازک لایه با تداخلهایی از آهکهای ماسه­ای نومولیت دار است که در جنوب شرق ورقه سبزوار رخنمون دارند.

واحد E5l : شامل تناوبی از بازالت آندزیتی، الیوین آلکالی بازالت و توف برشی است . رخنمون این واحد در شمال روستای چشمه آوش (جنوب شرق نقشه)، در شرق و غرب روستای نوده هان و غرب روستای خوشاب (شمال شرق نقشه) قابل مشاهده است.

واحد E6l : این واحد تناوبی از توف آندزیتی و برشهای تراکی آندزیتی به رنگ خاکستری است. رخنمون­های کوچکی در شرق و جنوب شرق روستای داش خانه (شمال شرق ورقه سبزوار) از این واحد وجود دارد.

واحد E3l و E2l : شامل سنگهای بازالتی است و در جنوب شرق نقشه رخنمون دارد.

واحدهای Eml ، Ecs ، Ecrm : شامل مارن­های سبز، کنگلومرا و درون لایه­هایی از ماسه سنگ است . رخنمون­ کوچکی از این واحد­ را می‌توان در جنوب غرب ورقه سبزوار مشاهده نمود.

واحد Mmcl : در جنوب رشته کوه سبزوار در شمال شهر سبزوار برجستگی­های کشیده­ای با روند شرقی – غربی به چشم می‌خورند که شامل تناوبی از کنگلومرا، ماسه سنگ و مارن به رنگ کرم تا قهوه ای روشن است .

واحد Mm : این واحد رخنمون کوچکی در جنوب غرب نقشه دارد و شامل تناوبی از سنگهای شیلی و مارنهای گچ دار است.

واحد Plc : شامل کنگلومرای کرم تا قهوه­ای با سیمان کربناته و مارنی است . این واحد گسترش نسبتاً وسیعی دارد.

واحد PLQ1 : یک واحد کنگلومرایی به رنگ خاکستری تا خاکستری تیره است که متحمل چین خوردگی شده و رخنمون­های کوچکی از این واحد را در جنوب غرب نقشه و در شمال غرب روستای چاهک می‌توان مشاهده نمود.

واحد Qvpl : واحدی بازالتی است و در غرب کوهستان چشمه آوش دیده می‌شود.

•  کواترنری

رسوبات کواترنری قسمت اعظم ورقه سبزوار را می‌پوشانند و به سه صورت قابل مشاهده هستند :

•  نهشته­های کنگلومرایی

•  نهشته­های آبرفتی متخلخل با عناصر غیر هوازده و سیمان بسیار ضعیف که در دامنه کوهها و همچنین در زمینهای پست و بستر رودخانه­ها دیده می‌شوند.

•  نهشته­های واریزه­ای که بر روی برخی از دامنه­ها و نیز در داخل حوضه­های کوچک گسترش دارند.

ماگماتیسم

در اواخر مزوزوئیک و اوایل ترشیری بدلیل عملکرد فازهای ماگمائی گوناگون، سنگهایی با ترکیب گرانیت، دیوریت گابرو، تونالیت، کوارتز دیوریت و گرانیت واحدهای سنگی منطقه را بریده­اند .

1- توده­های نفوذی گرانیت گنایس ( (g-gn :

این واحد سنگی به شکل توده­های کوچکی به رنگ کرم و گاهی کرم تا خاکستری روشن با ترکیب گرانیت تا گرانودیوریت کمی گنیسی شده و با بافت گرانولار در شمال شرقی ورقه رخنمون دارد. مجموعه سنگهای گرانیت گنایس و دایکهای دیابازی آن حداقل تحت تاثیر یک فاز دگرگونی دینامیک قرار گرفته و همین پدیده موجب جهت یافتگی بافت گرانیت و از بین رفتن بافت اولیه دایکهای دیابازی شده است. مشاهده نشدن آثار سرد شدگی و همچنین وجود اپیدوتهای درشت بلور و مسکویت در مرز بین گرانیت و دیاباز بیانگر وقوع پدیده متاسوماتیزم و تاثیر همزمان یک پدیده دگرگونی در هر دو بخش است. در مورد سن توده­های کوچک گرانیتی و گرانیت گنایسی، جز اینکه گرانیتهای مزبور قطع کننده سنگهای دگرگونه سلطان آباد و شاید افیولیتهای آن زون باشد تاکنون شاهد دیگری بدست نیامده است، ولیکن این سنگها بطور مسلم در یک فاز دگرگونی همراه با سنگهای متامورف وجود داشته­اند

2- توده­های نفوذی گابرویی – دیوریتی ( (Kgb2u :

یک سری توده­های دیوریت گابرو تا دیوریت متوسط دانه به رنگ ظاهری خاکستری در یرخی نقاط (از جمله امتداد گسل بید- طبس - برقبان) رخنمون دارند. سن آنها کرتاسه پسین (فاز لارامید) و شاید جوانتر ارزیابی می­شود .

3- توده­های نفوذی مونزودیوریتی - کوارتز دیوریتی (md) :

این توده­های نفوذی هولو کریستالین و متوسط بلور به رنگ خاکستری، در منطقه کوهستانی چشمه آوش، حوالی روستای باغجر(شرق نقشه)، غرب روستای دیواندر و جنوب روستای افچنگ (غرب منطقه) رخنمون دارند.

بافت این سنگها گرانولار بوده و ترکیب کانی شناختی آنها شامل آندزیت (بطور جزئی تجزیه شده به سرسیت)، فلدسپات آلکالن، کوارتز بی شکل، هورنبلند (تجزیه شده به کلریت و کربنات) ، بیوتیت (تجزیه شده به کلریت)، کانیهای کدر و آپاتیت است. سن این توده­ها بطور مسلم پس از ائوسن میانی و احتمالا مربوط به فازهای هم ارز الیگوسن (فاز پیرنئن) است. دگرگونی مجاورتی خفیفی در سنگهای دربرگیرنده توده­های یاد شده بوقوع پیوسته است .

4- گرانیت : (g)

توده هولوکریستالین مزبور به شکل یک نوار کشیده، به رنگ سفید متمایل به کرم تا خاکستری و با امتداد شرقی – غربی در شمال جاده سبزوار – باغجر رخنمون دارد. نفوذ محلولهای هیدروترمالی این توده گرانیتی در سنگهای آتشفشانی حفره دار کرتاسه موجب پدید آمدن آلتراسیون وسیع سیلیسی و هماتیتی و گاهی آلونیتی و نیز تغییر رنگ این سنگها شده است . سنگهای گرانیتی، قطع کننده سنگهای آتشفشانی کرتاسه و همچنین توده نفوذی مونزونیتی است و سن آنها احتمالا بعد از ائوسن (الیگوسن) می­باشد. توده گرانیتی میان شباش تا غرب ده باغجر مجموعه­ای پلی فاز از چند نوع سنگ آذرین درونی است که مونزو دیوریت­ها و دیوریت گابروها را در این روند بریده است.

5- داسیت (da) :

سنگهای نیمه ژرف داسیتی به رنگهای کرم، کرم متمایل به زرد و قهوه­ای، بخشی از جوانترین فعالیتهای آذرین ورقه سبزوارهستند و در امتداد گسله­های بزرگ با روند غرب- شمال غرب ، شرق- جنوب شرق و همچنین در محل برخورد دو سیستم گسله رخنمون دارند. این سنگها به سه شکل گنبد ، پلاگ و دایک کلیه سنگهای کهن تر منطقه اعم از سنگهای افیولیتی، سنگهای آتشفشانی کرتاسه و ائوسن را در شمال و جنوب رشته کوه سبزوار بریده­اند و حضور گسترده آنها در بخش شمالی ورقه گویای یک خط درز مهم و قابل بررسی در این ناحیه است. بنظر می­رسد که سنگهای نیمه ژرف داسیتی به لحاظ سنی، جوانتر از میوسن و قدیم تر از پلیوسن باشند، زیرا کنگلومرای پلیوسن در حواشی ده بید بطور دگرشیب بر روی این داسیتها قرار گرفته است .

تکتونیک و زمین شناسی ساختمانی

آمیزه‌های افیولیتی منطقه سبزوار از شاخص‌ترین مجموعه های افیولیتی ایران است که در داخل یک منطقه پشت قوس و نزدیک به یک دراز گودال در حال فرورانش بوجود آمده‌اند . از دید زمین شناسی ساختمانی، افیولیت­های سبزوار از چندین ورقه راندگی از نوع صفحات فلسی تشکیل شده­اند. این گسلها در واقع گسلهای اصلی منطقه می‌باشند و حد بین واحدهای لیتولوژیکی را در اغلب موارد تشکیل می‌دهند. روند گسلهای تراستی غرب- شمال غرب ، شرق - جنوب شرق و جهت راندگی­ها عموماً به سوی جنوب جنوب غرب است. بطور محلی در بخشی از جنوب غرب رشته کوه سبزوار تغییری نمادین در روند راندگی­ها دیده می‌شود.

در پایان ائوسن و آغاز الیگوسن یک سری حرکات زمین ساختی، سبب توقف رسوبگذاری و ظهور ماگماتیسم توده­های نفوذی مونزونیتی و گرانیتی در سنگهای ائوسن و کهن­تر شده است که قابل مقایسه با فاز پیرنئن در اروپا می‌باشد و با آنچه سبب ایجاد رشته کوههای البرزو بینالود شده هماهنگی دارد.

واحدهای سنگی پلیوسن بطور دگر شیب بر روی سنگهای میوسن قرار می‌گیرند. دگرشیبی بین واحدهای میوسن و پلیوسن احتمالاً در اثر رویداد زمین ساختی آتیکن حاصل شده است. گسلهای اصلی راندگی موجود در ورقه سبزوار شامل موارد زیر است:

•  گسله باغجر- قره قلی با شیبی در حدود ˚ 50 تا ˚ 55 به سوی شمال که واحدهای سنگی سرپانتینیت، دیاباز، سنگ آهک ماستریشتین و کنگلومرای پلیوسن را قطع میکند.

•  گسله مزرعه دهنه که یک شاخه فرعی از گسله باغجر - قره قلی بوده و شیبی در حدود ˚ 30 تا ˚ 35 به سوی شمال دارد.

•  گسله باغجر– سلیمانیه یکی شاخه­های اصلی گسله باغجر- قره قلی با شیبی در حدود ˚ 50 به سوی شمال و شمال غرب است. این گسل در شرق عشرت آباد ناپدید می‌شود.

•  گسله سنگ سفید- بلاش آباد (از شاخه های فرعی گسله اصلی قز- سلطانیه) شیب آن به سوی جنوب است.

•  گسله قز- سلطانیه با شیبی در حدود ˚ 45 تا ˚ 50 به سوی شمال

•  گسله علیک دارای شیب متغیر ˚ 25 تا ˚ 75 به سوی شمال است. حد شرقی گسله مزبور به یک شاخه از گسله عنبرستان – افچنگ می‌رسد و این دو به یک گسله با روند شمال غرب – جنوب شرق محدود می‌گردند. حد غربی آن نیز پس از قطع مسیر جاده قز – افچنگ به گسله عنبرستان می‌پیوندند.

•  گسله بابا افچنگی (شاخه فرعی گسله عنبرستان – افچنگ) با امتداد تقریبی شرق جنوب شرق – غرب شمال غرب و شیبی در حدود ˚ 40 به سوی شمال شمال شرقی است.

•  گسله عنبرستان – افچنگ (شاخه ای از گسله بزرگ بید- طبس- برقبان) با روند تقریبی شرقی- غربی و شیب حدود ˚ 45 تا ˚ 55 به سوی شمال که از غرب وارد ورقه باشتین می‌گردد و در راستای گسله راندگی نیستان ادامه می‌یابد.

•  گسله افچنگ (یکی دیگر از شاخه های فرعی گسله بید- طبس- برقبان) که در راستای آن آهکهای پلاژیک، دایکهای صفحه ای، واحد E1 ، سنگهای آتشفشانی کرتاسه و لکه ­ هایی از واحد Sr برونزد پیدا می‌کند.

•  گسله بید- طبس- برقبان با شیبی در حدود ˚ 60 تا ˚ 70 به سوی شمال و راستای تقریباً شرقی-غربی است. گسل مزبور از غرب ورقه سبزوار به گسله راندگی جلمبادان و از شرق نیز وارد ورقه سلطان آباد می‌شود.

چین­های وابسته به گسل: در امتداد صفحات راندگی گفته شده چین­های فراوانی مشاهده می‌شود. بسیاری از چین­ها به سیستم گسلش فشاری وابسته­اند. این چین­ها اصولاً نامتقارن هستند و در بسیاری از موارد یک یال آنها توسط گسل بریده شده است. محور عمومی ‌این چین خوردگی­ها غالباً به موازات امتداد گسلهای راندگی است. در منطقه شمال سنگ سفید، شمال سلیمانیه، شرق سیاه کوه و حواشی ده قز چین­هایی از این نوع را در سنگهای آهکی پلاژیک می‌توان مشاهده کرد .

منابع :

[1] ج- مجیدی، نقشه زمین شناسی 100000/1 سبزوار، انتشارات سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور

[ 2 ] محمد حسن کریم پور و سعید سعادت، 1385، مطالعه و بررسی پتانسیلهای معدنی و تعیین اولویتهای اکتشافی با استفاده از داده­های ماهواره­ای، آلتراسیون، ژئوشیمی و ژئوفیزیک در محدوده ورقه سبزوار، مرکز تحقیقات ذخایر معدنی شرق ایران.

اغلب در جاده‌های آسفالته مستقیم یا در بیابانها ، منظره آب یا برکه‌ای دیده می‌شود، که وقتی بسوی آن حرکت می‌کنیم، آن هم با همان سرعت و در همان جهت پیش می‌رود، یا وقتی نزدیکش می‌شویم، از نظر محو می‌گردد. این منظره سراب است. سراب یک فریب طبیعت است که در شرایط معین جوی چشم ما را دچار خطای دید می‌کند.

چرا سراب پدید می آید؟
 
اصل و ریشه این پدیده را باید در شیوه حرکت نور در محیطهای مختلف و به تبع آن پدیده شکست و انکسار نور بررسی کرد. پرتوهای نور در عبور از محیطهایی با غلظتهای متفاوت تغییر جهت داده و به عبارتی می‌شکنند، مثل عبور نور از هوا به آب و یا از هوای گرمتر به هوای سردتر و علت هم به تغییر سرعت نور در محیطهای متفاوت بر می‌گردد.

در روزهای گرم ، پرتوهای خورشید که به سطح زمین می‌رسند، آن را گرم می‌کنند. لایه‌های هوایی که نزدیک سطح زمین قرار دارند، نسبت به لایه‌های بالایی ، گرمتر و در نتیجه رقیقتر می‌شوند. حال پرتوهای خورشید برای رسیدن به سطح زمین باید از محیط غلیظ وارد محیط رقیق شوند، لذا پرتوهای شکست مربوط به آنها از خط عمود دورتر می‌شوند. زمانی که پرتوهای تابشی خورشید به زاویه حد می‌رسند. دیگر وارد لایه رقیق نخواهند شد. در نتیجه بازتابش داخلی کلی رخ داده و این پرتوها به سمت بالا بر می‌گردند.

پرتوهای بازتابی ضمن برخورد با ذرات هوا ، رنگ آبی را بیش از سایر رنگها پراکنده کرده و موجب می‌شوند، که ناظر رنگ آبی را روی سطح زمین ببیند. و تصور کند که آنجا برکه‌ای وجود دارد. به بیان ساده‌تر لایه هوا مانند آینه عمل کرده و آسمان را در خود منعکس می‌کند و آن را به شکل برکه آبی در برابر دیدگان ما هویدا می‌سازد. در این هنگام است که با یک سراب روبرو می‌شویم. در زمینهایی که بطرف بالا شیب دارند، پرتوهای بازتابی بیشتری به ما می‌رسد و احتمال رؤیت سراب افزایش می‌یابد.
 

ایران در نیمکره شمالی بین 25 تا 40 درجه عرض شمالی از خط استوا و بین 44 و 5/63 درجه طول شرقی از نیمروز گرینویچ واقع شده است که این موقعیت بیانگر آن است که ایران در منطقه­ی معتدله قرار دارد.
از این رو ایران در این عرض جغرافیایی، فاقد آب و هوای سرد است که معمولا در عرض­های بلند وجود دارد و اگر در بعضی نقاط هوای زمستانی بسیار سرد است، بیشتر به سبب ارتفاع زیاد از سطح دریاست نه عرض جغرافیایی.

ایران از دو سوی شمال و جنوب به دریا دسترسی دارد. از سوی شمال، ایران با دریاچه­ی مازندران (کاسپین) مجاور است. مجاورت با دریای مازندران از نظر آب و هوایی موجب شده که استان­های ساحلیِ این کشور، مثل گیلان و مازندران و گلستان که بین کوهستان­های البرز از یک طرف و دریا از طرف دیگر محصور شده‌اند، کاملا زیر تأثیر و نفوذ بادهای مرطوب این دریا قرار گیرند و میزان رطوبت زیاد، به ویژه وجود باران درفصل تابستان، در رشد پوشش گیاهی و ایجاد مناطق جنگلی موثر افتد.

دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان از نظر اتصال و ارتباط این کشور با کلیه­ی کشورهای جهان از طریق آب­های آزاد، بسیار مهم و قابل توجه است، اگرچه از نظر آب و هوایی، به علت گرما و رطوبت زیاد تابستانی محیط گرم و مرطوبی در فصل تابستان به وجود می‌آورد.

از سوی دیگر، ایران در جنوب غربی آسیا واقع است، آسیای جنوب غربی، در حقیقت منطقه­ی واسطه‌ای است واقع میان سه قاره­ی آسیا، اروپا، آفریقا و ایران در این منطقه، از حوادث این سه قاره سخت متأثر است، زیرا هر نوع واقعه‌ای که در این قاره‌ها اتفاق افتد و یا رابطه و مراوده اقتصادی،‌ فرهنگی، سیاسی و نظامی بین این سه قاره برقرار شود، ناچار تأثیری در ایران خواهد گذاشت.

وسعت و شکل جغرافیایی ایران

کشور ایران امروزه دارای شکلی شبیه به متوازی‌الاضلاع ناموزون است و طول یک قطر آن، از آرارات در شمال غربی کشور به خلیج گواتر در جنوب شرقی به وسعت 2250 کیلومتر و طول قطر دیگر آن از خرمشهر در ساحل خلیج فارس به سرخس در شمال شرقی 1400 کیلومتر است. در نتیجه، دو استان آذربایجان در شمال غربی ایران و سیستان و بلوچستان در منتهی‌الیه جنوب شرقی کشور، نسبت به یکدیگر و همچنین نسبت به تهران ـ پایتخت کشور ـ از سایر استان­ها دورتر هستند.

شکل جغرافیایی و وسعت خاک کشور از قرن هشتم پیش از میلاد، یعنی زمان حکومت مادها که اولین سلسله آریایی را تشکیل دادند تا حدود یک قرن پیش همواره متغیر بوده است.

ایران امروز، با وسعت 1648195 کیلومتر مربع معادل یک بیست و هفتم وسعت قاره آسیا و نزدیک به یک نودم خشکی­های جهان است. خاک ایران به تنهایی،‌ بیشتر از مجموع مساحت شش کشور اروپایی آلمان، فرانسه، انگلستان،‌ ایتالیا، هلند و بلژیک است.

جنوبی‌ترین نقطه­ی این سرزمین بندر «گواتر» و شمالی‌ترین نقطه آن «دامنه­ی آرارات» است. شرقی‌ترین ناحیه­ی ایران «کوهک» در مرز پاکستان و غربی‌ترین آبادی آن «بازرگان» در مرز ترکیه قرار دارد. اختلاف ساعت میان شرقی‌ترین و غربی‌ترین نقاط مرزی ایران حدود یکساعت و هیجده دقیقه است.

جغرافیای استان خراسان رضوی

جغرافياي طبيعي


استان خراسان با مساحتی معادل 313335 کیلومتر مربع ، وسیعترین استان کشور است . این استان از شمال و شمال شرقی به جمهوری ترکمنستان ، از شرق به کشور افغانستان و از جنوب به استان سیستان و بلوچستان ، از غرب و شمال غربی به استان های یزد، اصفهان ، سمنان و گلستان محدود میشود . استان خراسان بین عرض جغرافیایی 30 درجه و 21 دقیقه تا 38 درجه و 17 دقیقه و طول جغرافیایی 55 درجه و 28 دقیقه تا 61 درجه و 20 دقیقه قرار گرفته است .

بر اساس اخرین تقسیمات کشوری ، استان خراسان دارای 23 شهرستان ، 54 شهر ، 74 بخش ، 222 دهستان و 7996 ابادی دارای سکنه است . شهرستانهای استان عبارتنداز :اسفراین ، برداسکن ، تایباد ، تربت حیدریه ، چناران ، خواف ، درگز ، سبزوار ، سرخس ، شیروان ، فردوس ، فریمان ، قوچان ، کاشمر ، گناباد ، مشهد ، نهبندان و نیشابور .

استان خراسان از نظر موقعیت طبیعی به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم بندی میشود . قسمت شمالی کوهستانی است که در دره ها و نواحی پست آن ، دشتهای حاصلخیزی وجود دارد . قسمت جنوبی از دشتهای پست و وسیع با تپه های کم ارتفاع تشکیل شده است . بلندترین نقطه استان خراسان کوه بینالود با ارتفاع 3211 متر از سطح دریا است . و پست ترین نقطه آن شمال سرخس در حاشیه مرز ایران و ترکمنستان با ارتفاع 300 متر از سطح دریا میباشد . از مهمترین ارتفاعات استان خراسان میتوان به کوههای هزار مسجد و کپه داغ در شمال و رشته ارتفاعات آلاداغ و بینالود در جنوب استان اشاره کرد . استان خراسان به لحاظ اقلیمی در ناحیه معتدل شمالی قرار گرفته است و دارای اب و هوای متنوعی میباشد . متوسط درجه حرارت هوای استان خراسان بین 6/13 و 17 درجه سلسیوس و متوسط بارندگی آن 218 میلیمتر است .

پستي و بلنديها

استان پهناور خراسان به سبب وسعت زياد ، از نظر شرايط طبيعي بسيار متنوع و هر يك از نواحي مختلف آن داراي ويژگيهاي خاصي است .
بلندترين نقطه آن قله بينالود ، 3211متر و كم ارتفاع ترين نقطه آن در شمال سرخس ، 300 متر از سطح دريا ارتفاع دارد .
كوههاي خراسان دنباله ارتفاعات البرز به سمت مشرق است كه به صورت قوسهاي موازي از شاه كوه آغاز شده و در جهت شمال غربي به سوي جنوب شرقي تا ارتفاعات هندوكش افغانستان امتداد مي يابد .
در ميان اين رشته كوههاي موازي ، دره ها و دشتهاي وسيعي وجود دارد كه گاه پهناي آن به حدود 200 كيلومتر مي رسد . امتداد اين رشته كوهها در برخي نواحي با برخورد به دره يا جلگه گسسته مي شود .
آنچه در اين منطقه حائز اهميت است ، وجود دشتهاي حاصلخيز و آبادي چون : بجنورد ، شيروان ، قوچان ، چناران و مشهد است كه در پهنه دشت سر سبزي بين دو رشته ارتفاعات موازي كپه داغ و هزار مسجد در شمال و آلاداغ و بينالود در جنوب به وجود آمده اند .

__________________

...

تقسيمات كشوري

در سال 800ه.ق نام خراسان بر تمام ايالات اسلامي در شرق كوير لوت تا هندوكوش به استثناي سيستان و بلوچستان و قهستان در جنوب اطلاق مي گرديده است .
پس از جنگ هرات در سال 1249 ه.ش خراسان به دو قسمت تجزيه شد و قسمتي كه در غرب رود خانه هريرود واقع بود جزو ايران و شرق آن ضميمه افغانستان گرديد . در سال 1324ه.ق (1285ه.ش)ايران به چهار ايالت بزرگ تقسيم شد كه عبارت بودند از آذربايجان ،كرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و خراسان و سيستان .
ار آن زمان تا سال 1316 ه.ش كه اولين قانون تقسيمات كشوري در مجلس شوراي ملي تصويب گرديده بود كه بر هر ايالت يك والي و در هر ولايت يك حاكم حكومت مي كرده است .
در سال 1316 بر اساس قانون تقسيمات كشوري مصوب مجلس شوراي ملي ، كشور به 10 استان و 49شهرستان تقسيم گرديدكه هر شهرستان شامل چند بخش و هر بخش شامل چند دهستان مي گرديد .خراسان نيز به 7شهرستان بجنورد ، بيرجند، سبزوار، قوچان، گناباد ، مشهد و تربت حيدريه تقسيم شد .
در سال 1329شهرستانهاي درگز . نيشابور ، فردوس و كاشمر نيز تشكيل شد .و شهرستانهاي استان به 11 شهرستان ارتقاء يافت .

درسال 1335 شهرستان درگز ضميمه قوچان گرديد و دو شهرستان تربت جام و طبس به وجود آمدند . در سال 1339 مجددا درگز به شهرستان تبديل شد . و شهرستانهاي شيروان و اسفراين نيز ايجاد شدند . در سال 1354 بخش باخرز تربت جام به مركزيت شهر تايباد از بخش به شهرستان تبديل شد . در سال 1359 نام آن به تايباد تغيير يافت .
همچنين در سال 1359 بخش قائنات شهرستان بيرجند به شهرستان قائنات تبديل شد و تا سال 1362 خراسان شامل 17 شهرستان و 53 بخش و 211دهستان بوده است .
پس از تصويب قانون تعاريف و ضوابط تقسيمات كشوري در مجلس شوراي اسلامي به تاريخ 15/4/1362 و آيين نامه اجرايي آن در تاريخ 22/7/1363 مراحل اجرايي آن شروع و ابتداتامرحله اول آن يعني كارشناسي و بررسي و پيشنهاد دهستانها آغاز گرديد و در آبان ماه 1364 با حضور كليه كارشناسان تقسيمات كشوري مراكز استانهاي كشور در مشهد مقدس ، عمليات دهگردشي ، معاينه محلي ، كارشناسي و جمع بندي و پيشنهاد دهستانهاي شهرستان مشهد به عنوان نمونه در كل كشور انجام پذيرفت و دهستانهاي ديگر شهرستانها نيز پس ازآن مورد بررسي و كارشناسي و پيشنهاد قرار گرفت و به تدريج مورد تصويب هيات محترم دولت واقع شد به طور كه تا پايان سال 1365خراسان داراي 213 دهستان گرديد .
با پايان يافتن مرحله اجرا ي مرحله اول اين قانون ، تشكيل شهرستانهاي نهبندان ، سرخس و خواف در تاريخ 14/5/1368 و چناران در 14/1/69 همزمان با بخشهاي شوسف ، مرز داران ، سنگان ، و گلبهار به تصويب رسيد . ايجاد بخشهاي ابخرز در شهرستان تايباد ، سربيشه در بيرجند ، سرحد در شيروان ، جوين ورودآب و خوشاب دزر سبزوار ، ميان جلگه در نيشابور ، زير كوه در قائنات ، فاروج در قوچان و جلگه زاوه در تربت حيدريه نيز به تدريج به تصويب رسيد و در پي آن تابعيت دهستانهاي استان در شهرستانهاي استان به 21و تعدادبخشها به 67رسيد .
ايجاد شهرستان فريمان نيز در سال 1372 همراه با بخش قلندر آباد مورد تصويب واقع شد و بخشهاي زوزن همراه دهستان كيبرو بستان در شهرستان خواف و نيم بلوك در قائنات ، بخش نصر آباد همراهدهستان كاريزان در تربت جام ، بخش گرمخان بادهستان گرمخان در شهرستان بجنورد ، بخش رخ با دهستان رقيچه در تربت حيدريه ، كاخك در گناباد و بخش رضئيه و دهستان كنه بيست در شهرستان مشهد ، بتدريج تصويب و ابلاغ شد.
در تاريخ 21/3/1374 ايجاد شهرستان بردسكن همراه با بخش انابد و دهستان درونه آن مورد تصويب قرار گرفت . ايجاد شهرستان جاجرم نيز در تاريخ 4/2/76 به تصويب رسيد .
در حال حاضر استان خراسان شامل 24 شهرستان ، 60 شهر ، 77بخش ، 225دهستان ، 4555روستا (آباديهاي داراي بيش از 20 خانوار جمعيت ) 21113مزرعه و 4200مكان است .

__________________

...

آب و هوا

گستردگي استان و عواملي مانند وجود رشته كوههاي مرتفع و مناطق كويري ، دور از دريا و وزش بادهاي مختلف موجب گوناگوني آب و هوا در مناطق آن گرديده است .
در بيشتر بررسيهاي انجام گرفته از جمله مطالعات آمايش خراسان ، اين سرزمين به سه منطقه آب و هوايي شمال ، مركز و جنوب تقسيم مي شود .
شمال خراسان بطور كلي داراي شرايط آب و هوايي معتدل و سرد كوهستاني است .اين منطقه حاصلخيز ترين و متراكمترين بخش استان از نظر جمعيت ، فعاليتهاي اقتصادي وامكانات زير بنايي است . كه شامل شهرستانهاي بجنورد ، قوچان ، شيروان ، مشهد، درگز ، چناران و سرخس مي شود .
مساحت اين منطقه حدود پنجاه و هشت هزار كيلومتر مربع است كه5/18% وسعت كل استان را تشكيل مي دهد . بيشتر جمعيت و امكانات اقتصادي و زير بنايي اين منطقه در اطراف مشهد و در محور مشهد –قوچان قرار دارد.
منطقه مركزي استان شامل شهرستانها ي سبزوار ، اسفراين ، نيشابور ، تربت حيدريه ، كاشمر، تربت جام ،تايباد و خواف است . و مساحتي در حدود 85هزار كيلومتر مربع دارد كه 2/27 %استان را در بر مي گيرد .
اين منطقه داراي آب و هواي نيمه صحرايي ملايم بوده و فعاليت اصلي اقتصادي آن كشاورزي است كه در دشتهاي وسيع دامنه هاي جنوبي بينالود تا كوير نمك و مناطق كويري مرز افغانستان انجام مي شود .اين دشتها از نظر آب وهوايي جزو مناطق خشك ونيمه خشك محسوب مي شوند و ميزان بارندگي در آنها بين 200 تا250 ميليمتر در سال است .
جنوب خراسان داراي آب و هواي خشك و نيمه صحرايي است .وسعت اين منطقه از شش شهرستان بيرجند ، طبس ، فردوس، گناباد، قائنات، و نهبندان تشكيل شده حدود170هزار كيلومتر مربع است كه حدود نيمي از مساحت كل استان را در بر مي گيرد .
بررسي وضعيت بارندگي استان نشانگر اين است كه در بيش از 90% استان توزيع مكاني و زماني بارشها و پراكندگي آنها يكنواخت و مشابه نيست ، ميزان ريزشهاي جوي به صورت باران و برف در 15%مساحت استان (نواحي شمال و شمال غربي )آن نسبتا زياد است به طوري كه در برخي مناطق مجاور استان گلستان ، ميزان بارندگي گاه به بيش از 700 ميليمتردر سال مي رسد . ميانگين بارندگي سالانه اين
اين ناحيه يبن 300 تا400 ميليمتر تغيير مي كند ولي در مناطق جنوبي ، شرقي و مركزي كه بيش از 85% مساحت خراسان را شامل مي شود ميزان بارندگي در اين مناطق تقريبا معادل 150 ميليمتر است .
تنوع آب و هوايي استان عبارت است از :
-آب و هواي سرد كوهستاني و نيمه صحرايي سرد در شمال و شمال غرب
-آب و هواي معتدل كوهستاني در مناطقي از شمال و شمال غرب و مركز
-آب و هواي نيمه صحرايي ملايم در شمال شرق ، مركز و مناطقي از غرب و نيز مناطق كوهستاني جنوب
-آب و هواي گرم صحرايي فراگير مناطق مركزي به طرف جنوب وجنوب غرب

__________________